การนำเสนอบทความในคอลัมน์ "ต้นซอยวิภาฯ 38" นี้จะเขียนสลับกันไประหว่างเรื่องราวเกี่ยวกับศิลปะ และเรื่องราวเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ตามที่ผู้เขียนชอบ และเห็นว่าเป็นความจำเป็นของสังคมไทย จะได้รับรู้และแลกเปลี่ยนความรู้ซึ่งกันและกันระหว่างผู้เขียนและผู้อ่าน
บทความ "ความเข้าใจในศิลปะ" จะนำเสนอเป็นตอนๆ ไป เช่น ศิลปะคืออะไร ศิลปะกับธรรมชาติ ศิลปะกับอนาจาร เป็นต้น บางครั้งก็อาจสลับเอาเรื่องอื่นเข้ามาขัดจังหวะบ้าง ทั้งนี้เพราะอาจมีเหตุการณ์ทางสังคม การเมือง ในสภาพการณ์ปัจจุบันที่เป็นปัญหาที่น่าจะได้มีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็น เพราะผู้เขียนเชื่อว่าศิลปะไม่ได้มีอยู่อย่างโดดเดี่ยว แต่ได้เชื่อมโยงกับเรื่องอื่นๆ อย่างบูรณาการไม่มากก็น้อย อย่างที่คุณหมอประเวศ วะสี กล่าวว่า โลกปัจจุบันเราควรมองศาสตร์ต่างๆ แบบองค์รวม (holistic) ไม่ควรมองแบบแยกส่วน ซึ่งจะทำให้ขาดความเชื่อมโยง คับแคบทางความคิด รู้แต่เรื่องของตนเอง ไม่รับรู้เรื่องของคนอื่น จะมีผลให้เกิดความเห็นแก่ตัว คิดแต่ว่าศาสตร์ของตนเหนือกว่าศาสตร์ของผู้อื่น ทำให้พูดกันไม่รู้เรื่อง และไม่รู้จักเห็นอกเห็นใจซึ่งกันและกัน ถ้าขาดซึ่งหลักธรรมความอดทนและอดกลั้นก็จะเกิดความรุนแรงขึ้นในที่สุด
เริ่มจากคำว่าศิลปะคืออะไรมีผู้เขียนเรื่องนี้ไว้อย่างพิสดารหลายคน เช่นลีโอ ตอลสตอย เขียน What is Art ตรงตัว เซอร์ เฮอร์เบิร์ต รีด เขียน The meaning of Art ทั้ง 2 ท่านพรรณนาศิลปะอย่างหลากหลาย รวมไปถึงสุนทรียศาสตร์ ศิลปวิจารณ์ และศิลปกรรมอย่างละเอียด แต่ละเล่มหนาหลายร้อยหน้า เพราะท่านมิได้เจาะจงเฉพาะคำนิยามของศิลปะเท่านั้น แต่บทความของผู้เขียนนี้จะเน้นไปที่คำนิยามเชิงวิเคราะห์เล็กน้อย เพื่อให้เข้าใจง่ายและไม่เยิ่นเย้อจนเกินไป
มีผู้ถามศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี เมื่อครั้งที่ท่านรับราชการอยู่ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร (2486-2505) ว่า "ศิลปะคืออะไร" ท่านตอบว่า "ศิลปะคืออะไรนั้นไม่ใช่ของง่ายที่จะอธิบาย เพราะเป็นการแสดงให้รู้ถึงอำนาจเร้นลับชนิดหนึ่ง ซึ่งบังคับให้มนุษย์ทำศิลปะขึ้น เช่นเดียวกับที่เรารู้สึกในความลึกลับอย่างยิ่งของจักรวาล หรือสากลจักรวาล และผลอันเกิดจากการหมุนเวียนของมัน...ท่านจะได้เห็นว่าธรรมชาติช่างประสานกลมกลืนกัน และเป็นความงามอย่างหาที่เปรียบไม่ได้ ทำไมสิ่งที่เป็นความมหัศจรรย์ของธรรมชาติที่ให้ความสุขแก่เราจึงงดงามและบริบูรณ์ นี่แหละคือความลึกลับอันหาที่สุดมิได้..."
"ข้าพเจ้าบอกแก่เพื่อนข้าพเจ้า (ผู้ตั้งคำถาม) ว่า ที่จริงเกือบทุกสิ่งที่สร้างขึ้นโดยมนุษย์เป็นศิลปะ เมืองของเรา บ้านของเรา เครื่องแต่งบ้าน รถยนต์ เครื่องแต่งกาย แม้กระทั่งปากกาหมึกซึมของเรา แต่ละสิ่งล้วนเป็นผลอันได้มาจากศิลปะทั้งสิ้น..."
ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี มิได้นิยามความหมายของศิลปะออกมาตรงๆตามที่ท่านบอกตั้งแต่แรกว่า "ศิลปะคืออะไรไม่ใช่ของง่ายที่จะอธิบาย" แต่ถ้าไปดูในหนังสือศิลปะสงเคราะห์ซึ่งเป็นพจนานุกรมศิลปะยุคแรกๆ ที่ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี อธิบายไว้ โดยศาสตราจารย์พระยาอนุมานราชธน (เสฐียรโกเศศ)แปลและเรียบเรียงไว้ (หน้า 21-31) ก็พอจะได้คำนิยามแบบชัดเจนลงไปว่า
"ศิลปะหมายถึงความงาม อันเป็นความพากเพียรของมนุษย์ซึ่งต้องใช้ความพยายามด้วยมือและด้วยความคิด เช่น ตัดเสื้อ สร้างเครื่องเรือน ปลูกต้นไม้ เป็นต้น"
ต่อมาอาจารย์ศิลป์ กล่าวถึงศิลปะว่ามีทั้งวิจิตรศิลป์ (Fine Art) และประยุกต์ศิลป์ (Applied Art)
"วิจิตรศิลป์ หมายถึง ความงาม อันเป็นความพากเพียรของมนุษย์ นอกจากต้องใช้ความพยายามด้วยมือและด้วยความคิดแล้ว ยังต้องมีการพวยพุ่งแห่งพุทธิปัญญา (intelligent)และจิต (spiritual) ออกมาด้วย" (วิจิตรศิลป์ได้แก่ วรรณคดี ดนตรี จิตรกรรม ประติมากรรมและสถาปัตยกรรม) ซึ่งแตกต่างจากประยุกต์ศิลป์
ประยุกต์ศิลป์ หมายถึง ความงาม อันเป็นความพากเพียรของมนุษย์ ซึ่งต้องใช้ความพยายามด้วยมือและด้วยความคิด เป็นการนำศิลปะไปใช้แก่วัตถุที่ใช้ประโยชน์ได้ อาจผลิตจากโรงงาน หรือผลิตจากศิลปินคนใดก็ได้
จากนิยามศิลปะของ ศ.ศิลป์ พีระศรี ที่พระยาอนุมานราชธนแปลและนำมาเรียบเรียงนั้นเป็นการให้คำนิยามของศิลปะโดยรวมทั่วไป ไม่แยกว่าเป็นวิจิตรศิลป์ หรือประยุกต์ศิลป์อาจกล่าวได้ว่าเป็นคำนิยามแรกที่เกิดขึ้นในประเทศไทยในยุคสมัยที่มีการพัฒนาการวิชาการด้านศิลปะเป็นแบบสากล ซึ่งท่าน ศ.ศิลป์พยายามจะสร้างคำนิยามในบทความ "ศิลปะคืออะไร" ของท่านด้วยภาษาเขียน (หรือภาษาพูดก็ตาม) ย่อมจะไม่ชัดเจนสมบูรณ์เท่ากับสิ่งที่อยู่ในใจของท่าน....พบกันใหม่สัปดาห์หน้าครับ
ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี เดิมชื่อ Corrado Feroci เป็นชาวนครฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี เกิดเมื่อวันที่ 15 กันยายน 2435 ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2505 สิริอายุ 70 ปี
คลิ้กที่นี่เพื่อจดจำหน้านี้
ส่งข่าวนี้ให้เพื่อนคุณใน Twitter