'ชุมชนเมือง'บ่อเกิด'ประชาธิปไตย'

ข่าวทั่วไป 12 มิถุนายน พ.ศ. 2562 —หนังสือพิมพ์แนวหน้า

เมื่อเร็วๆ นี้ สาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช (มสธ.) จัดการสัมมนา "บ้านเมืองก็เรื่องของเรา : ประชาธิปไตยกับความเป็นเมือง" โดยมีหัวข้อย่อย "ประชาธิปไตยกับความเป็นเมือง" เนื่องในโอกาสครบรอบ 37 ปี การสถาปนาสาขาวิชารัฐศาสตร์ มสธ. ซึ่งวิทยากรท่านต่างๆ ได้ชี้ ให้เห็นว่าสังคมเมือง รวมถึงการปกครองระดับท้องถิ่นมีความสำคัญอย่างไรกับการพัฒนาของระบอบประชาธิปไตย

ผศ.ดร.พิชญ์ พงษ์สวัสดิ์ อาจารย์ภาควิชาการปกครอง คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เริ่มต้นอย่างน่าสนใจว่า "คนในเมืองมีที่มาหลากหลาย ไม่ใช่คนในเครือญาติหรือคนบ้านเดียวกัน" ตัวอย่างเห็นได้ชัดคือ "หลายคนที่อยู่ในกรุงเทพมหานคร (กทม.) เมื่อมีโอกาสหยุดยาวก็มักจะอยากกลับบ้านที่ต่างจังหวัดเสมอ"สะท้อนภาพ "คนที่อยู่ในกรุงเทพฯ จำนวนมากไม่คิดว่าตนเองเป็นคนกรุงเทพฯ" ในทางรัฐศาสตร์จึงถือว่าคนในเมืองมีลักษณะพิเศษ

"คนอยู่ในเมืองมีความหลากหลาย ไม่ต้องรู้ไม่ต้องสนใจ ฉันเดินกลับบ้านฉันก็เปิดห้องเข้าไป ไม่ต้องทักทายเพื่อนบ้าน ไม่ต้องเรียกลุง ป้า น้า อา ข้างบ้าน ฉันจะอยู่ของฉันคนเดียว พรุ่งนี้ฉันก็ย้ายไปอยู่ตรงอื่นได้ ในทางเศรษฐกิจอยู่ในเมืองก็คงไม่ได้ทำนา ไม่ได้ทำการเกษตรเท่าไร แต่ในทาง การเมืองมันมีอีกคำที่กำหนดความเป็นไปในเมือง คือคำว่าซิติเซน (Citizen) หรือพลเมือง มันเป็นรากฐานที่ทำให้เราเข้าใจสิ่งที่เรียกว่าประชาธิปไตย เข้าใจความเป็นส่วนรวม เข้าใจความเท่าเทียมเสมอภาค

วิธีคิดทางรัฐศาสตร์จำนวนมาก ไม่ค่อยปรากฏว่ามีนักวิชาการหรือนักปรัชญาทางรัฐศาสตร์คนไหนคิดทฤษฎีทั้งหมดโดยอยู่ในชนบท ส่วนใหญ่ เขาอยู่ในเมือง ถ้าไม่ใช่คนมีอันจะกินในเมืองก็อาจจะรับใช้เจ้านายในเมือง ส่วนใหญ่เมืองมันพัฒนาไปเรื่อยๆ มันก็เปลี่ยนแปลงไปเสริมอำนาจของคนเหล่านี้ เป็นรากฐานของการเกิดสาธารณรัฐ การเกิดการมีส่วนร่วม การเกิดประชาธิปไตย และเป็นรากฐานความคิดว่าทุกคนในเมืองต้องเสมอกันตามกฎหมาย กฎหมายเป็นตัวปกครองเราไม่ใช่ผู้ปกครองที่มีความต่ำสูงเท่านั้น" อาจารย์พิชญ์ อธิบายนักรัฐศาสตร์จากสามย่านผู้นี้ กล่าวอีกว่า "การเมืองที่เราต่อสู้กัน ไม่ใช่เพียงการให้มีรัฐธรรมนูญ อย่างเดียว แต่มันเริ่มมาจากเรื่อง ใกล้ตัว" เช่น ปัญหาการจราจรติดขัด มลพิษ เข้าไม่ถึงการมีที่อยู่อาศัย สาธารณสุข ฯลฯ แล้วก็ตั้งคำถามว่า "เรื่องเหล่านี้ใครควรมีอำนาจหน้าที่ รับผิดชอบ? และประชาชนจะเข้าไปตรวจสอบการทำงานของผู้มีอำนาจหน้าที่นั้นได้อย่างไร?" แต่ในการเรียน การสอนวิชารัฐศาสตร์มักจะลืมเรื่องเหล่านี้ เน้นสอนแต่เรื่องปรัชญาเชิงนามธรรม เช่น ความยุติธรรมคืออะไร? ผู้ปกครอง ที่ดีควรเป็นอย่างไร? เป็นหลักซึ่งเป็นความรู้เพียงด้านเดียว

ทั้งที่ทฤษฎีการเมืองสมัยใหม่ จุดเริ่มต้นก็มาจากเสียงเรียกร้องให้ ผู้ปกครองที่ได้รับอำนาจจากประชาชนต้องมีความรับผิดชอบด้วยทั้งสิ้น เช่น "ในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม..ผู้คนอพยพจากชนบทเข้ามาหางานทำในเมือง เกิดชุมชนหนาแน่น สิ่งที่ตามมาคือปัญหาโรคระบาด" ในประเทศไทยก็มีตัวอย่าง "คำว่าสุขาภิบาลที่ต่อมากลาย เป็นเทศบาล ภารกิจแรกๆ คือการดูแลปัญหากลิ่นอุจจาระ-ปัสสาวะ และความสะอาดของตลาดในเมือง" ก่อนจะพัฒนาเป็นเรื่องการปกครองท้องถิ่น ในระยะต่อไป แต่ต้องไม่ลืมว่า "การเมืองเป็นเรื่องของพลเมือง" ไม่ใช่เฉพาะ ผู้ปกครอง

"มันเป็นไปไม่ได้ที่การพัฒนา เมืองของเราจะทำได้แค่การจ้างที่ปรึกษา หรือมีสถาปนิกคนเดียวมาออกแบบเมืองแล้วเมืองมันจะอยู่ได้ มันก็เหมือนบ้านที่คุณไปจ้างสถาปนิกระดับโลกมาออกแบบบ้านให้สวยที่สุด แต่ ทุกวันคุณไม่กวาดไม่ถู ไม่ทำความสะอาด ไม่บริหาร ไม่มีสตางค์มาดูแลมัน มันก็เจ๊ง ของแบบนี้เป็นเรื่องใกล้ตัว ประชาธิปไตยมันเป็นเรื่องของการตัดสินใจส่วนหนึ่ง แต่มันเป็นเรื่องของการอยู่ด้วยกัน ฉะนั้นเราต้องคุยกันว่าถ้าอยากให้เมืองดีขึ้นเราจะสร้างพลเมืองอย่างไร?" อาจารย์พิชญ์ กล่าวขณะที่ ผศ.ดร.นิรมล กุลศรีสมบัติ อาจารย์ภาควิชาการวางแผนภาคและเมือง คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เริ่มต้นด้วยคำกล่าวของ วินสตัน เชอร์ชิล (Winston Churchill) อดีตนายกรัฐมนตรีผู้ยิ่งใหญ่ของอังกฤษที่ว่า "We shape our buildings, thereafter they shape us (เริ่มแรกเราเป็น ผู้สร้างอาคาร แต่หลังจากนั้นอาคาร ได้สร้างความเป็นตัวเรา)" ซึ่งอาจตีความได้ว่า "เมืองที่เราอยู่อาศัยนั้นได้หล่อหลอมพฤติกรรมบางอย่างให้เกิดขึ้นในตัวเราด้วย" หากนำมาเชื่อมโยง กับการออกแบบและพัฒนาเมือง

เช่น "คนในเมืองนั้นเดินทาง อย่างไร?" ใช้ชีวิตด้วยการเดิน ขี่จักรยาน หรือต้องใช้รถยนต์เดินทางกันวันละ 2-3 ชั่วโมง "คนในเมืองนั้น พักผ่อนอย่างไร?" ในห้างสรรพสินค้า สวนสาธารณะ หรือพิพิธภัณฑ์ "คนในเมือง นั้นจับจ่ายใช้สอยอย่างไร?" ด้วยการขับรถไปห้างสรรพสินค้าใหญ่ๆ หรือซื้อของในร้านค้าเล็กๆ ละแวกบ้าน "แต่เมื่อเมืองสร้างเรา สุดท้ายย่อมวนกลับไปที่เราจะพยายามสร้างเมืองอีก" ผ่านวิธีคิด และอุดมการณ์ทางการเมือง

อาจารย์นิรมล ยกตัวอย่างภาพ "ถนนที่มีสะพานลอยคนข้าม" สามารถอธิบายได้ว่า "แม้มุมหนึ่งผู้สร้างสะพานลอยจะห่วงความปลอดภัยของคน ข้ามถนน แต่อีกมุมหนึ่งก็ตีความได้ว่าต้องการให้ผู้ใช้รถยนต์ขับได้เร็วโดย ไม่ต้องหยุด" ซึ่งในความเป็นจริง "ไม่ใช่ทุกคนที่จะใช้สะพานลอยได้" หรือภาพ "ทางด่วนเหนือบ้านคนซึ่งเชื่อมระหว่างแหล่งงานใจกลางเมืองกับหมู่บ้าน ย่านชานเมือง" การพัฒนาเมืองลักษณะนี้ ส่งผลให้ "ผู้คนนิยมซื้อรถยนต์ส่วนบุคคล มาใช้" เห็นได้จากยอดขายรถยนต์ที่เพิ่มขึ้น เป็นต้น

"พอเราอยู่ในเมืองที่งานอยู่ทางหนึ่งบ้านอยู่ทางหนึ่ง รถยนต์เป็นสิ่งที่เราขาดไม่ได้ แน่นอนการโตของเมืองที่เป็นชานเมืองแบบนี้ความ หนาแน่นต่ำ มันไม่คุ้มค่าต่อการลงทุนระบบราง ลงทุนสาธารณูปโภคต่างๆ ก็แพง นำมาซึ่งการต้องพึ่งพารถยนต์มากแล้วก็การใช้เวลาในการเดินทาง เคยเห็นตัวเลขหนึ่งที่น่าสะพรึงมาก คนกรุงเทพฯ ใช้เวลาในรถยนต์ 800 ชั่วโมง หรือเท่ากับ 1 เดือนกับอีก 3 วัน ต่อปี คุณเสียอะไรไปบ้าง เมืองส่งผลกับ ตัวเรา สังคมและสิ่งแวดล้อม ถ้าเราอ้วน จนไม่มีแฟน อย่าเพิ่งว่าตัวเอง ให้ว่าเมืองก่อน

เมืองทำให้เราต้องเดินทาง วันละ 2-3 ชั่วโมง เมืองทำให้เรากลับบ้านแล้วเหนื่อย ไม่มีเวลาที่จะทำอาหารดีๆ รับประทาน ต้องซื้อแกงถุง เมืองทำให้เราเสียค่าใช้จ่ายในการเดินทางแต่ละเดือนเยอะมาก มีงานวิจัยชิ้นหนึ่งพบว่าในภูมิภาคของเรา กรุงเทพฯ เป็นเมืองที่คนมีค่าใช้จ่าย ในการเดินทางเป็นสัดส่วนสูงที่สุด ในรายจ่ายประจำเดือน คือ 1 ใน 5 ของรายจ่ายคุณจ่ายไปกับการเดินทาง เมืองอื่นเขาเสียค่าใช้จ่ายกับค่าบ้าน การท่องเที่ยว การเรียนรู้หาสิ่งดีๆ ให้ตัวเองที่เกี่ยวข้องกับการยกระดับคุณภาพชีวิต" อาจารย์นิรมล กล่าวอาจารย์นิรมล ฝากประเด็นชวนคิด "มีคำถามมากมายเกี่ยวกับเมือง"เช่น เมืองที่เติบโตแบบนี้มีที่มาอย่างไร? กระบวนการตัดสินใจในการพัฒนาเป็นแบบไหน? การมีส่วนร่วมของคนที่อยู่ ในเมืองแค่ไหน? "เพราะเมืองนั้นมีคำสำคัญคือการเป็นพลเมือง หมายถึง เรารู้สึกเป็นเจ้าของ ถ้าไม่ดีเราสามารถออกความเห็นและมีส่วนในการเปลี่ยนแปลงได้" เมืองที่เราอยู่ให้สิ่งนี้ได้หรือเปล่า?

ผศ.ดร.วสันต์ เหลืองประภัสร์ อาจารย์สาขาวิชาบริหารรัฐกิจ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า สังคมไทยที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ "อะไรๆ ก็ต้องใช้เงินซื้อ" เช่น บ้านที่อยู่ใกล้โรงเรียน ใกล้โรงพยาบาล "หากกลไกรัฐดูแลเด็กกับผู้สูงอายุได้ดี คนวัยทำงานจะเหนื่อยน้อยลงมาก" แม้ อปท. จะลงมือทำไปบ้างแล้วแต่น่าจะสามารถทำได้มากกว่านี้ อนึ่ง "ผู้สูงอายุในเขตเมืองค่อนข้างน่าวิตกกว่านอกเมือง" นอกเมือง มีชมรมผู้สูงอายุค่อนข้างเข้มแข็ง คน รู้จักกันหมด พูดคุยกันไม่เหงา แต่ผู้สูงอายุ ในเมือง เกษียณมาอยู่หมู่บ้านจัดสรร แล้วก็ไม่รู้จะพูดคุยกับใคร หรือใคร จะดูแล

"ต้องจ้างคนมาอยู่เป็นเพื่อน ไม่ได้เป็นพยาบาลด้วย มาอยู่เป็นเพื่อนเฉยๆ นี่แหละ เดือนละหมื่นกว่าบาท ปีหนึ่งก็แสนสอง แต่ถ้าท้องถิ่นมีกลไก เช้ามาเอารถตู้มารับเอาไปอยู่ด้วยกันที่ศูนย์ประชาคม หรือจัดกิจกรรมโน่นนี่นั่น ซึ่งหลายแห่งทำแล้ว มีโรงเรียนผู้สูงอายุ เอามาแต่งชุดคอซอง อะไรแบบนี้ มันน่ารักมาก ถ้ามีกิจกรรมแบบนี้ ดูแลผู้สูงอายุได้ดี ปีหนึ่งผมประหยัดงบได้เท่าไร นี่แหละคือคุณภาพชีวิต เพียงแต่มันไม่ได้เกิดทุกพื้นที่ มันยังทำได้ดีเป็นหย่อมๆ แต่ภาพรวมก็ไปได้ไกลแล้วถ้าเทียบกับเมื่อ 20 ปีก่อน"อาจารย์วสันต์ ยกตัวอย่าง

อาจารย์วสันต์ ยังกล่าวถึง จังหวัดขอนแก่น ที่พยายามทำลาย ข้อจำกัดในประเด็น "หน่วยงานรัฐอยู่คนละสังกัดทำให้เมืองพัฒนาได้ยาก"ผ่านการขับเคลื่อนโดยภาคเอกชนในพื้นที่ ระดมทุนกันได้ 200 ล้านบาท ก่อตั้ง "บริษัทขอนแก่นพัฒนาเมือง (KKTT)"กลายเป็น "พื้นที่กลาง" ให้ทุกฝ่าย มาถกเถียงกันจนออกมาเป็น "ยุทธศาสตร์ ขอนแก่น 6 ด้าน" ซึ่งทุกด้านมีโครงการรองรับเพื่อที่จะทำให้บรรลุผลอย่างเป็นรูปธรรม ก่อนนำไป "ขายไอเดีย" ให้ ผู้ที่มีอำนาจตัดสินใจในแต่ละเรื่อง ตั้งแต่ อปท. ผู้ว่าราชการจังหวัด กระทรวง แม้แต่บริษัทเอกชนที่อยากลงทุน

อีกด้านหนึ่ง ณัฐธิดา เย็นบำรุง นักวิจัยจากศูนย์ศึกษามหานครและเมือง มหาวิทยาลัยรังสิต เล่าถึงประสบการณ์ในการศึกษาชีวิตในเมืองต่างๆ อาทิ ในภาคใต้ "อำเภอสายบุรี"ใน จ.ปัตตานี พื้นที่ที่มีเหตุความรุนแรง มานานจนดูเหมือนสิ้นหวังในการพัฒนา แต่ก็มีคนรุ่นใหม่จัดกิจกรรมด้านศิลปะเพื่อหวังให้คนเชื้อสายจีนกับคนมุสลิมได้พบปะพูดคุยกัน แม้ความรุนแรงยังไม่หาย ไปเสียทีเดียวแต่ก็เป็นความพยายาม ในการสร้างสันติภาพ

"อำเภอเมืองสงขลา" ใน จ.สงขลา มีภาคประชาชนร่วมกับสถาบัน การศึกษา และ อปท. ร่วมกันพัฒนาโดยตั้งเป้าหมายว่าจะทำให้เขตเมืองเก่าได้รับ การรับรองเป็นมรดกโลก หรือที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ "อำเภอเมืองอุดรธานี" จ.อุดรธานี ที่นี่ไม่เพียงแต่เป็นเมืองเศรษฐกิจขนาดใหญ่ แต่ยังเป็นกรณีศึกษากระบวนการสร้างการมี ส่วนร่วมของคนในเมือง ให้คนทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน ทลายข้อจำกัดเรื่องที่แต่ละคนมีต้นสังกัดที่แตกต่าง แล้วหันหน้ามาพูดคุยกัน ร่วมพัฒนาเมือง ไปด้วยกัน และยังมีอีกหลายตัวอย่างทำนองนี้ทั่วประเทศไทย

"เทศบาลตำบลหนองป่าครั่ง"ใน จ.เชียงใหม่ มีการจัดรัฐสวัสดิการดูแลตั้งแต่เกิดจนตาย ซึ่งแม้เป็นเทศบาล ที่มีงบประมาณไม่มาก เพียงร้อยกว่าล้านบาทเท่านั้น แต่ที่น่าสนใจคือภาคประชาชนเต็มใจลงขันระดมทุนช่วยด้วยอีกแรง ส่วน อปท. ก็เน้นใช้จ่ายงบเพื่อสวัสดิการต่างๆ เพราะโครงสร้างพื้นฐานมีพร้อมแล้ว "ปรากฏการณ์พลเมือง ผู้ตื่นตัวลุกขึ้นมาดูแลพื้นที่ของตนเองเกิดขึ้นไปทั่วประเทศ" แม้กระทั่ง ในกรุงเทพฯ ก็ยังมีกลุ่ม "Mayday"ที่ลงมือทำป้ายรถเมล์บอกสายรถต่างๆ ว่า วิ่งผ่านอะไรบ้าง จน กทม. อันเป็นหน่วยงาน ของรัฐต้องเชิญเข้าไปมีส่วนร่วม

"พอพูดประชาธิปไตยระดับชาติ เราส่ายหน้าแล้ว แต่ระดับเมืองมันมีความหวัง เชียงใหม่ ขอนแก่น อุดรธานี วันนี้ก้าวหน้ามาก พัทยา ภูเก็ต เป็นเมืองระดับโลก กรุงเทพฯ เป็นมหานครแห่งเอเชีย พอเราพูดเป็นหย่อมๆ เราเห็นความหวังแล้วเราคิดว่าเราควรจะทำอะไร เราเรียกร้องต่อรัฐก็เรียกร้องไปแต่เราก็ต้องเข้าไปช่วยเขา" ณัฐธิดา กล่าวในท้ายที่สุด


เราใช้ cookies เพื่อบริการที่ดีขึ้นสำหรับคุณ อ่านข้อตกลงการใช้บริการ