คอลัมน์: NATIONAL GEOGRAPHIC ฉบับภาษาไทย: พิธีกรรมของเหล่าขบถผู้เปี่ยมพลังชีวิต

ข่าวบันเทิง หนังสือพิมพ์ไทยโพสต์ -- เสาร์ที่ 30 มีนาคม 2562 00:00:49 น.
เรื่อง แจกเกอลีน ชาร์ลส์
ภาพถ่าย ชาร์ลส์ เฟรเช

ในทวีปอเมริกา การเฉลิมฉลองคาร์นิวัลและงานเต้นรำสวมหน้ากากอื่นๆ ใช้สัตว์ในตำนานและปีศาจจอมเจ้าเล่ห์เพื่อสะท้อนความเคารพในรากเหง้าทางวัฒนธรรม ทั้งจากแอฟริกา ชนพื้นเมืองอเมริกัน และยุโรป ตลอดจนมุ่งวิพากษ์เสียดสีอดีตผู้กดขี่ทั้งหลายด้วย

ระหว่างเดินทางไปเฮติเมื่องสองสามปีก่อน ฉันออกนอกเส้นทางท่องเที่ยวไปยังแจ็กเมล เมืองท่าทางตะวันออกเฉียงใต้ที่ซึ่ง "คานาวัล" (Kanaval) หรืองานคาร์นิวัล (Carnival) ในภาษาครีโอลของเฮติ ได้รับการเฉลิมฉลองก่อนงานคาร์นิวัลแห่งชาติในกรุงปอร์โตแปรงซ์หนึ่งสัปดาห์

ท่วงทำนองของงานคาร์นิวัลที่แจ็คเมลเป็นประสบการณ์เรียบง่ายกว่าการเฉลิมฉลองในถิ่นอื่น ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่ดนตรีและการเต้น เมแร็งอย่างที่เรียกขานกันในชาติที่ใช้ภาษาฝรั่งเศสแห่งนี้ตั้งแต่บรรดาเด็กชายที่ทาเนื้อตัวด้วยเขม่าสีดำ ไปจนถึงเสียงของ รารา หรือจังหวะแบบวูดูที่ถือเป็นแกนหลักของการเฉลิมฉลองคาร์นิวัลในเฮติ ไปจนถึงบรรดานักดนตรีที่ตีกลองหรือเป่าทรัมเป็ตทำมจากโลหะรีไซเคิลและแตรไม้ไผ่ ซึ่งทุกจังหวะเล่าเรื่องราวของตัวเองพอๆ กับที่พาให้เรานึกอยากเต้นระบำ ฉันรู้สึกทึ่งไปกับงานศิลปะดิบๆ ที่ท่วมท้นถนนสายแคบๆ ในเมือง เป็นการตีความหมายอันงดงามน่าเกรงขามของจอมปีศาจ เหล่าสัตว์ใหญ่ในตำนาน และหน้ากากซึ่งดูพิสดารทำจากเปเปอร์มาเช่

สำหรับบางคน ฤดูกาลคาร์นิวัลโดยเฉพาะงานมาร์ดิกราส์ในนิวออร์ลีนส์ หมายถึงการเผยเนื้อหนังมังสาจนเกินพอดี และความอึกทึกอลหม่านชนิดปล่อยผีที่คาวโลกีย์และการดื่มเกินขนาดถูกปลุกเร้า แต่ในหลายพื้นที่แถบแคริบเบียน คาร์นิวัลหรือที่รู้จักกันในชื่อ "คาร์นาวัล" ในบราซิล เป็นมากกว่าความสำราญเละเทะที่ใช้งานเฉลิมฉลองดังกล่าวดึงดูดนักท่องเที่ยวแบบฉาบฉวย ทว่าเป็นพื้นที่แห่งศิลปะ กระบอกเสียงสาธารณะ การแสดงออกอย่างไม่ขวยเขินของอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมและความเป็นตัวของตัวเองโดยลูกหลานชาวแอฟริกันผู้ถูกจับเป็นทาส เมื่อถูกห้ามจากการบูชาเทพเจ้าของตนเองหรือห้ามเข้าร่วมงานเต้นรำสวมหน้ากากของเจ้านายชาวฝรั่งเศสและอังกฤษที่จัดก่อนเทศการมหาพรตในศตวรรษที่สิบแปด ทาสทั้งหลายก็หลอมรวมประเพณีของแอฟริกันกับวิถีชาวบ้านเข้ากับพิธีกรรมของเจ้าอาณานิคมเพื่อสร้างเทศกาลเฉลิมฉลองของตนเอง

ทุกวันนี้ งานเฉลิมฉลองอย่างวันสมโภช พระวรกายและพระโลหิตของพระเยซูเจ้า  วันกษัตริย์สามองค์ และวันแห่งผู้วายชนม์ มีรูปแบบแตกต่างกันในหมู่ชาวแอฟริกันพลัดถิ่น และอาจจัดในช่วงเวลาแตกต่างกันในรอบปี ทว่าเทศกาลเหล่านั้นล้วนมีองค์ประกอบร่วมอย่างเดียวกัน นั่นคือตัวละครที่แต่งตัวดิบเถื่อนเฉิดฉันผสมผสานกับคริสต์ศาสนา ความเชื่อแบบชาวบ้าน และมุมมองอย่างชนพื้นเมืองในพิธีกรรมของขบถผู้เปี่ยมพลังชีวิต เบื้องหลังหน้ากากที่ถูกประดิดประดอยเพื่อพรางอัตลักษณ์ ผู้ร่วมฉลองได้บอกเล่าเรื่องราว ปลดปล่อยความคับแค้นใจ และในที่อย่างเฮติ ความปั่นป่วนจากการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและสังคมก็ขับเน้นกับฉากหลังของพิธีแห่แหนตามจังหวะระรัวและการล้อเลียน

"นี่คือการกบฏที่เป็นการขัดขืนทางวัฒนธรรม" เฮนรี นาวาร์โร เดลกาโด ผู้ช่วยศาสตราจารย์ที่มหาวิทยาลัยไรเยอร์สัน ผู้สำรวจบทบาทของแฟชั่นในงานคาร์นิวัล กล่าว "นี่เป็นโอกาสสำหรับพวกเขาที่จะอวดอัตลักษณ์ของตนเองอยากที่นึกอยากทำ"

บางคนระบายสีและป้ายโคลนบนเรือนร่าง  คนอื่นๆ แต่งเป็นแหล่าเทพเจ้าแอฟริกันสีสดใส เช่น สีแดงดำแห่งความโกรธเกรี้ยวของโอกุง เทพเจ้าแอฟริกันแห่งสงครามและเหล็ก หรือสีฟ้ากับทองของเออร์ซูลี แดนเตอร์ เทพธิดาแห่งความริษยาและความปรารถนาตามกระบวนทัศน์ของวูดูแบบเฮติ

ตัวละครที่เป็นศูนย์กลางงานคาร์นิวัลหลายๆ งานคือ ไดอะโบโล ปีศาจจอมเจ้าเล่ห์ในสาธารณรัฐโดมินิกัน ปีศาจตนนี้อาจเป็นนักมายากลที่เดินพาเหรดกะโผลกกะเผลกพร้อมกับแส้ในตรินิแดด อาจเป็นปีศาจสีฟ้าที่ถูกปีศาจตนอื่นล้อเลียนและถูกต่อยตีในฐานะสัญลักษณ์ของความทารุณของการค้าทาส และที่ปานามามักมาในคราบนายทาสผู้ใช้แส้หวดสู้กับทาสชาวแอฟริกันที่หลบหนี แน่นอนว่าปีศาจตนนี้ย่อมเป็นตัวร้ายตามบริบทของนิกายโรมันคาทอลิกหรือยุโรป แต่ระหว่างงานคาร์นิวัล มันเป็นวิญญาณดื้อรั้นซึ่งเป็นที่ต้องการตัว เพื่อช่วยสร้างสมดุลให้โลกและเขย่าสิ่งต่างๆ ให้เข้าที่

ไม่มีงานคาร์นิวัลใดจะสมบูรณ์ได้ หากปราศจากการเต้นรำหน้ากากที่ยึดโยงความสัมพันธ์ระหว่างทาสกับเจ้าอาณานิคม หรือในบางกรณี ก็ล้อเลียนผู้กดขี่เหล่านั้น

การเต้นระบำจำนวนมากต้องอาศัยการฝึกฝน เอมี โกรโล ภัณฑารักษ์แผนกลาตินอเมริกาและแคริบเบียน แห่งพิพิธภัณฑ์ศิลปพื้นบ้านนานาชาติที่แซนตาเฟ นิวเม็กซิโก กล่าว เธอสังเกตเห็นแกนร่วม ซึ่งเป็นตัวแทนของชนชั้น ชาติพันธุ์ และแม้แต่สัตว์ที่แตกต่างกัน "สำหรับพวกเขา ตัวละครต่างๆ ล้วนมีธาตุอันศักดิ์สิทธิ์" เธอว่า

ไม่ว่าจะเป็นตัวสัตว์จากโคลอมเบีย หรือ การเต้นกาพัคนีโกรที่แสดงชาวเปรูเชื้อสาย แอฟริกันในฐานะแรงงานทาสผู้เดินทางมาถึงพร้อมทหารสเปนในศตวรรษที่สิบหก งานคาร์นิวัลเป็นมากกว่าการเฉลิมฉลองที่อลหม่าน หากเป็นสัญลักษณ์ของประวัติศาสตร์และมรดกที่รวมเราเป็นหนึ่งในฐานะคนผิวสี ไม่ว่าเราจะพูดภาษาอะไรหรือมาจากถิ่นใด.

บรรยายใต้ภาพ

เกาะแซงครัวซ์ เทศกาลคาร์นิวัลในแซงครัวซ์ เช่นเดียวกับในอาณานิคมอังกฤษส่วนใหญ่แถบแคริบเบียน เฉลิมฉลองโดยมีตัวละครชื่อ จอห์น บูล ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความมั่งคั่งและความตะกละตะกลามของจักรวรรดิอังกฤษ ก่อนหน้าที่บางเกาะในหมู่เกาะเวอร์จินจะถูกขายให้สหรัฐอเมริกา การประดิษฐ์ชุดมักใช้เส้นใยธรรมชาติ เช่น เส้นใยจากปาล์ม แต่ตอนนี้ใช้เศษถุงพลาสติกแล้ว

บราซิล ทั่วประเทศ รวมทั้งในโบอาโฮรา เมืองเล็กๆ ในรัฐปีเอาอี ผู้คนเฉลิมฉลองวันกษัตริย์สามองค์ในช่วงสัปดาห์แรกของปี ผู้แต่งกายด้วยชุดหน้ากากซึ่งเป็นตัวแทนของหนึ่งในนักปราชญ์สามคนที่นำของขวัญมาถวายเมื่อพระเยซูคริสต์ประสูติ จะเข้าร่วมกลุ่มกับนักดนตรี นักเต้นรำ และนักร้องที่ขับกล่อมชาวบ้านด้วยเสียงเพลงและดนตรี โดยได้รับอาหารและเครื่องดื่มเป็นการตอบแทน

สาธารณรัฐโดมินิกัน ปีศาจเป็นตัวละครสำเอกในเทศกาลคาร์นิวัลของชาวโดมินิกัน และมีภาพแทนหลากหลายแตกต่างไปตามหมู่บ้าน หน้ากากของปีศาจทิฟัวตนนี้อาจทำมาจากวัสดุหลากหลาย เช่น กะโหลกวัว ม้า หรือแม่วัว ทิฟัวจะเดินไปตามถนนสายต่างๆ ในซานฮวนเดลามา กวานา เพื่อขู่เด็กที่มีพฤติกรรมไม่ดี ในอดีต สิ่งใดก็ตามที่ไม่สะท้อนถึงประเพณีแบบโรมันคาทอลิกจะถูกตราหน้าว่าเป็น "ปีศาจ" ทำให้ประเพณี แอฟริกันและของชนพื้นเมืองจำนวนมากต้องยอมหลอมรวมเข้ากับความเชื่อคาทอลิก

ข่าวที่เกี่ยวข้อง