"ออกเรือก็เหมือนซื้อหวย วันไหนโชคดีเจอปลาเยอะก็พอมีเงินใช้ แต่วันไหนไม่ได้ปลาเลยก็ขาดทุน" นี่คือความไม่แน่นอนที่ชาวประมงพื้นบ้านต้องเผชิญทุกครั้งที่ออกทะเล เพราะทันทีที่เรือออกจากฝั่ง ต้นทุนน้ำมันก็เริ่มขึ้น โดยยังไม่รู้ว่าจะจับปลาได้คุ้มกับค่าใช้จ่ายหรือไม่ ยิ่งในวันที่ สภาพอากาศและสภาพทะเลแปรปรวนมากขึ้น ฤดูกาลและแหล่งสัตว์น้ำคาดการณ์ได้ยากกว่าเดิม การทำประมงจึงยิ่งท้าทาย จนบางครอบครัวตัดสินใจเลิกอาชีพนี้ ขณะที่ชาวประมงเรือเล็กส่วนใหญ่ยังต้องพึ่งประสบการณ์ในการอ่านกระแสน้ำ ลม และสภาพทะเล และมีข้อจำกัดในการเข้าถึงเครื่องมือราคาแพงอย่างโซนาร์ที่เรือขนาดใหญ่ใช้ช่วยค้นหาแหล่งปลา
ปัญหานี้กลายเป็นจุดเริ่มต้นของ "SIRINAPHA: Baan-Pla Link (บ้าน-ปลา ลิงก์)" แพลตฟอร์มข้อมูลดาวเทียม และ AI ผู้ช่วยอัจฉริยะสำหรับประมงพื้นบ้านอย่างมีประสิทธิภาพ พัฒนาโดย"ทีมเพื่อแม่แพ้บ่ได้" ซึ่งประกอบด้วย นักศึกษาคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ได้แก่ นายธีรเทพ ใหญ่สูงเนิน (เขี้ยวกุด) จากภาควิชาวิศวกรรมระบบควบคุมและเครื่องมือวัด นายวสิษฐ์พล พร้าโมต (นินจา) และนางสาวยาลิกา สะอาดเมือง (ไข่มุก) จากภาควิชาวิศวกรรมเคมี โดยมี ดร.จิรวิทย์ ปราถน์วิทยา อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมระบบควบคุมและเครื่องมือวัด และ น.สพ.ดร.สนัด วงศ์ทวีทอง อดีตผู้จัดการกองทุน TedFund เป็นที่ปรึกษา
โดยทีมได้นำข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียม และเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาประมวลผลเพื่อหา ดัชนีชี้เป้าประมง (Fishery Suitability Index: FSI) เพื่อประเมินพื้นที่ที่มีแนวโน้มเหมาะต่อการจับปลาจากปัจจัยต่าง ๆ เช่น อุณหภูมิผิวน้ำ คลอโรฟิลล์ ความลึก ข้างขึ้นข้างแรม และฤดูกาล ก่อนแปลงข้อมูลซับซ้อนเป็นแผนที่สีและจุดแนะนำที่ชาวประมงเข้าใจและใช้วางแผนก่อนออกเรือได้ง่ายขึ้น
เขี้ยวกุด ในฐานะผู้ดูแลระบบข้อมูลดาวเทียมและ AI เล่าว่า ความท้าทายในการทำงานครั้งนี้ ไม่ใช่แค่การจัดการกับข้อมูลดาวเทียมจำนวนมาก แต่คือการทำให้ข้อมูลจากอวกาศเดินทางไปถึงมือชาวประมงเรือเล็กและสามารถใช้งานได้จริง "ข้อมูลดาวเทียมมีพลังมาก แต่จะไม่มีความหมายเลย ถ้าชาวประมงเรือเล็กไม่สามารถนำไปใช้งานได้จริง หน้าที่ของเราคือแปลภาพจากอวกาศให้เป็นคำตอบง่าย ๆ ว่า วันนี้ออกเรือคุ้มไหม และควรไปตรงไหนดี เราพยายามเปลี่ยนข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ให้เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ชาวประมงตัดสินใจได้ง่ายขึ้น ลดการค้นหาแหล่งปลาแบบลองผิดลองถูก และเพิ่มโอกาสให้การออกเรือแต่ละครั้งคุ้มค่ากับต้นทุนที่ต้องเสียไป"
อีกโจทย์สำคัญของ SIRINAPHA คือ ทำอย่างไรให้เทคโนโลยีใช้งานง่ายและเข้ากับชีวิตประจำวันของชาวประมง ทีมจึงลงพื้นที่พูดคุย สังเกตการทำงาน และออกเรือไปพร้อมกับชาวประมง ก่อนเลือกพัฒนาบริการบน LINE ซึ่งเป็นช่องทางที่ชาวประมงคุ้นเคย ทุกเช้าก่อนออกเรือ ระบบจะส่งพิกัดพื้นที่เป้าหมาย พร้อมข้อมูลความเสี่ยงจากลม คลื่น และสภาพอากาศ เพื่อช่วยวางแผนก่อนออกทะเล นอกจากนี้แพลตฟอร์มยังสามารถปักหมุด วางแผนเส้นทาง ดูน้ำขึ้นน้ำลง คำนวณค่าน้ำมัน บันทึกผลการจับปลา และจำแนกชนิดปลาจากภาพได้ในที่เดียว
"เราออกแบบจากการเข้าไปคลุกคลีกับชาวประมงกว่า 40 วัน นั่งคุยกับชาวประมงตั้งแต่ที่ท่าเรือ จนไปออกทะเลไปกับชาวประมงจริง ๆ เพื่อให้เห็นวิธีคิด วิธีการใช้เครื่องมือของพวกลุงๆ ไม่ได้คิดกันเองอยู่ในห้องแล็บ เพราะเป้าหมายคือให้พวกลุง ๆ หยิบมือถือขึ้นมาแล้วใช้งานแพลตฟอร์มนี้ได้ทันที" นินจา ผู้รับผิดชอบด้าน Product Design & Field Work กล่าว
และเพื่อทดสอบการใช้งานจริง ทีมได้นำระบบไปทดลองใน 6 พื้นที่ของจังหวัดสมุทรสาคร กับเรือประมงพื้นบ้าน 4 ลำ รวม 12 เที่ยว และชาวประมงอีกกว่า 30 คน ผลการทดลองพบว่า ดัชนี FSI ซึ่งใช้ประเมินพื้นที่ที่มีแนวโน้มเหมาะต่อการจับปลา ให้ผลสอดคล้องกับจุดที่จับปลาได้จริงมากกว่าร้อยละ 83 ขณะที่การเดินเรือไปยังพื้นที่เป้าหมายช่วยลดการใช้น้ำมันได้ประมาณร้อยละ 18-30 ที่สำคัญแพลตฟอร์มสามารถพยากรณ์สภาพอากาศอย่างแม่นยำได้ล่วงหน้าถึง 7 วัน ทำให้ง่ายต่อการวางแผนการจับปลาของชาวประมง โดยทีมย้ำว่า AI ไม่ได้เข้ามาแทนประสบการณ์ของชาวประมง แต่เป็น "ผู้ช่วย" ที่นำข้อมูลดาวเทียมมาเสริมความรู้เรื่องทะเล เพื่อช่วยลดความไม่แน่นอนและประกอบการตัดสินใจก่อนออกเรือ
ด้านไข่มุก ผู้ดูแลด้าน Project Finance & Sustainability กล่าวเสริมว่า อีกเป้าหมายของ SIRINAPHA คือ ทำให้ รายได้ของชาวประมงเติบโตไปพร้อมกับการดูแลทะเล เพราะการทำประมงที่มีประสิทธิภาพไม่ใช่การจับปลาให้ได้มากที่สุด แต่คือการลดต้นทุน ลดการเดินเรือที่ไม่จำเป็น และใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม "เราอยากให้ชาวประมงมีรายได้ที่มั่นคง โดยไม่ต้องแลกกับการใช้ทรัพยากรทะเลมากเกินไป SIRINAPHA จึงมุ่งช่วยลดต้นทุน สร้างความเข้มแข็งให้เศรษฐกิจชุมชน และลดการปล่อยคาร์บอน โดยเริ่มพิสูจน์แนวคิดจากจังหวัดสมุทรสาครก่อนต่อยอดไปสู่โครงข่ายข้อมูลประมงที่ชุมชนอื่น ๆ ในภูมิภาคสามารถเข้ามาใช้ประโยชน์ร่วมกันได้"
ดร.จิรวิทย์ ปราถน์วิทยา อาจารย์ที่ปรึกษา มองว่า การได้ทำงานในพื้นที่จริง คือห้องเรียนที่สำคัญของนักศึกษา เพราะความสำเร็จไม่ได้อยู่แค่การทำให้แพลตฟอร์มนี้ทำงานได้ แต่ต้องทำให้ชาวประมงเข้าใจและนำไปใช้ได้จริง "เด็ก ๆ จะได้เรียนรู้ว่า สิ่งที่อยู่ในหนังสือกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริงอาจไม่เหมือนกัน การได้ลงพื้นที่ เห็นปัญหา และฟังเสียงของผู้ใช้ คือประสบการณ์ที่หาไม่ได้จากในห้องเรียน และเป็นสิ่งที่จะทำให้นวัตกรรมตอบโจทย์คนได้จริง"
หลังผลงานสามารถคว้า รางวัลรองชนะเลิศอันดับ 1 จากโครงการฮักแม่ HACKATHON ซึ่งจัดโดยธนาคารกรุงไทย ร่วมกับกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) พร้อมรับทุนพัฒนา 100,000 บาท ทางทีมได้วางเป้าหมายต่อยอดระบบให้ครอบคลุมพื้นที่ทะเลทั่วประเทศ เพื่อเปิดโอกาสให้ชาวประมงพื้นบ้านในพื้นที่อื่นนำไปใช้งานได้ อย่างไรก็ตาม การพัฒนายังอยู่ในช่วงพิสูจน์ประสิทธิภาพของข้อมูลดาวเทียมและ AI จึงต้องทดลองในพื้นที่ ฤดูกาล และสภาพทะเลที่หลากหลายขึ้น รวมถึงอาศัยความร่วมมือจากผู้เชี่ยวชาญ หน่วยงานด้านเทคโนโลยี ภาคธุรกิจ และชุมชนชาวประมง เพื่อให้ระบบตอบโจทย์การใช้งานจริงมากขึ้น ซึ่งปัจจุบันมีกลุ่มชาวประมงขนาดเล็กในชุมชนสมุทรสาครเข้าร่วมโครงการทดลองใช้ "SIRINAPHA: Baan-Pla Link" แล้วกว่า 100 ครัวเรือนได้รับผลตอบรับที่ดีสามารถจับปลาได้มากขึ้น
จากวันที่การออกเรือของชาวประมงพื้นบ้านถูกเปรียบว่าไม่ต่างจากการ "ซื้อหวย" แพลตฟอร์ม SIRINAPHA ไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงและความไม่แน่นอนของท้องทะเลหายไปทั้งหมด แต่เข้ามา เพิ่มข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ด้วยการนำข้อมูลจากอวกาศมาทำงานร่วมกับประสบการณ์และภูมิปัญญาของคนทะเล ช่วยให้ชาวประมงเรือเล็กวางแผนออกเรือได้ดีขึ้น ลดการเดินทางที่ไม่จำเป็น จัดการต้นทุนน้ำมัน และเพิ่มโอกาสสร้างรายได้ เพื่อให้ประมงพื้นบ้านสามารถทำมาหากินและปรับตัวได้ดีขึ้น ท่ามกลางสภาพเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วอย่างในปัจจุบัน