ความตาย อาจดูเหมือนคำสาปแช่งที่ไม่มีใครอยากพูดถึงแต่การหลีกหนีเรื่องนี้ไปเรื่อย ๆ คือชนวนเงียบที่ทำลายครอบครัวมานักต่อนัก !
เพราะในวันที่เราลาโลกไป ถ้าทรัพย์สินที่เหลืออยู่ไร้ทิศทางกระจัดกระจาย ความรักในครอบครัวก็พร้อมจะกลายเป็นสงครามแย่งมรดก ที่อาจจะไม่มีวันกลับมาแก้ไขได้อีกเลย
แต่ตอนนี้เรายังมีชีวิตอยู่ !! เราสามารถปิดความเสี่ยงเรื่องนี้ได้ Wealth Me Please ชวนตั้งสติใหม่เปิดใจกับ การทำพินัยกรรม ที่ไม่ใช่ลางร้าย แต่คือการแสดงความรับผิดชอบชิ้นสุดท้ายที่จะปิดจบทุกดราม่ากับ ทนายฮัท นายอนุวัฒน์ งามประเสริฐกุล หุ้นส่วนทนายความ IAS Advisory
*กฎหมายที่จัดสรรให้ อาจไม่ตรงใจผู้เสียชีวิต
ความเชื่อผิด ๆ ของคนไทยส่วนใหญ่ คือ มองว่าการทำพินัยกรรมเป็นการ แช่งตัวเอง แต่ในความเป็นจริง การวางแผนมรดกคือการทำ มรณานุสติ อย่างหนึ่ง ช่วยให้เราจัดการอนาคตไม่ให้วุ่นวายในวันที่เราไม่ได้อยู่บนโลกนี้แล้ว ดังนั้นการวางแผนส่งต่อทรัพย์สินและมรดกคือเรื่องที่สมควรจัดการตั้งแต่วันที่ยังมีโอกาสทำ
ในทางกลับกัน หากเราเสียชีวิตโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมหรือวางแผนจัดสรรทรัพย์สินไว้ กฎหมายจะเข้ามาควบคุมการกระจายทรัพย์สินตามลำดับทายาทโดยธรรม (เช่น พ่อแม่ คู่สมรส บุตร พี่น้อง ลุงป้าน้าอา ปู่ย่าตายาย) ซึ่งมักนำไปสู่ปัญหาความวุ่นวายหลายประการ อาทิ
1.ความซ้ำซ้อนในสิทธิครอบครอง : ทรัพย์สินชิ้นเดียว เช่น ที่ดิน 1 แปลง อาจมีชื่อทายาทร่วมกัน 45 คน ส่งผลให้เกิดความขัดแย้งเมื่อคนหนึ่งต้องการขายหรือ อีกคนต้องการอยู่อาศัย
2.ทรัพย์สินตกหล่นหรือสูญหาย : ทายาทไม่ทราบว่าผู้เสียชีวิตมีทรัพย์สินอยู่ที่ใดบ้าง เช่น กรมธรรม์ประกันชีวิต บัญชีธนาคารต่างสาขา หรือพอร์ตการลงทุน และทรัพย์สินบางประเภทยังมาพร้อมกับภาระภาษีมรดกและค่าธรรมเนียมการโอน หากไม่มีการวางแผนไว้อาจเกิดความวุ่นวายในภายหลังได้
3.ความไม่เป็นธรรมในความรู้สึก : ผู้เสียชีวิตไม่สามารถจัดสรรทรัพย์สินตามความต้องการ เช่น ไม่สามารถมอบทรัพย์สินเพิ่มเติมแก่คนที่ดูแลใกล้ชิดในช่วงสุดท้าย อาจตกไปยังทายาทที่ไม่เคยเหลียวแลได้
*นับหนึ่งอย่างถูกวิธี : 3 รูปแบบพินัยกรรมที่ใช้ได้จริง
สำหรับบุคคลทั่วไปที่ต้องการเริ่มต้นวางแผนมรดก แม้จะมีทรัพย์สินไม่มาก แนะนำให้เริ่มต้นจากขั้นตอน การรวบรวมจัดทำลิสต์รายการทรัพย์สินและหนี้สิน จากนั้นจึงนำไปสู่การเขียนพินัยกรรม ซึ่งแบ่งได้ 3 รูปแบบดังนี้
- พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ
เงื่อนไข : ผู้ทำพินัยกรรมเขียนด้วยลายมือของตนเองทั้งฉบับ ระบุวันที่และลงลายมือชื่อ โดยไม่จำเป็นต้องมีพยานตามกฎหมาย
ข้อจำกัด : เป็นรูปแบบที่มีความเสี่ยงสูงที่สุดต่อการตกเป็นโมฆะหรือถูกฟ้องร้อง เนื่องจากมีความยากในการพิสูจน์ลายมือในศาลโดยเฉพาะในยุคนี้ที่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยเขียนลายมือบนกระดาษ ทำให้หาหลักฐานมาเทียบเคียงได้ยาก
- พินัยกรรมจัดทำที่สำนักงานเขตหรืออำเภอ
เงื่อนไข : เดินทางไปแจ้งความประสงค์ต่อเจ้าหน้าที่ ณ สำนักงานเขตหรืออำเภอ โดยมีเจ้าหน้าที่ราชการและพยานลงนามเป็นหลักฐาน มีความน่าเชื่อถือและถูกต้องตามแบบกฎหมาย
ข้อจำกัด : ต้องใช้เวลาในการนัดหมายและต่อคิวราชการ และการแบ่งทรัพย์สินมักไม่ได้วางโครงสร้างที่ซับซ้อนมากนัก
- พินัยกรรมแบบทนายความเป็นผู้จัดทำ
เงื่อนไข : ให้ทนายความผู้เชี่ยวชาญช่วยวางโครงสร้าง จัดทำเอกสารตามหลักกฎหมาย พร้อมพยานลงนามรับรอง และมักมีการบันทึกวิดีโอขณะทำพินัยกรรม เพื่อเป็นหลักฐานยืนยันว่าผู้ทำพินัยกรรมมี สติสัมปชัญญะสมบูรณ์ ไม่ได้ถูกบังคับ
ข้อจำกัด : มีค่าใช้จ่ายอยู่ในราคาหลักหมื่น แล้วแต่ความซับซ้อนแต่ละเคส
*คู่มือจัดการทรัพย์สินแต่ละประเภท
- สังหาริมทรัพย์ : ทรัพย์สินที่เคลื่อนย้ายได้ เช่น บัญชีธนาคาร เงินสดในตู้เซฟ หุ้นกู้ หรือพันธบัตร ไม่จำเป็นต้องระบุจำนวนเงินที่แน่นอนลงในพินัยกรรม แต่ควรระบุชื่อธนาคาร สาขา และเลขที่บัญชีให้ชัดเจน ว่าบัญชีใดต้องการยกให้ใคร
- อสังหาริมทรัพย์ : ทรัพย์ที่เคลื่อนที่ไม่ได้ เช่น ที่ดิน บ้าน คอนโดมิเนียม ควรจัดเก็บและเรียงลำดับเอกสารโฉนดให้เรียบร้อย พร้อมระบุเลขที่โฉนด ตำแหน่งที่ดิน และผู้รับมรดกแต่ละแปลงอย่างชัดเจน
- พอร์ตหุ้น : ระบุชื่อโบรกเกอร์หรือบริษัทหลักทรัพย์ที่เปิดพอร์ตไว้ เพื่อให้ผู้จัดการมรดกไปดำเนินการต่อกับศูนย์รับฝากหลักทรัพย์ (TSD) ต่อได้
- สินทรัพย์ดิจิทัล : อาทิ คริปโทเคอร์เรนซี, NFT มีปัญหาสำคัญคือรหัสผ่าน ดังนั้น ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนรหัสลงกระดาษและจัดเก็บในตู้เซฟอย่างปลอดภัย พร้อมมอบวิธีเข้าถึงแก่ผู้จัดการมรดก เพราะหากระบุในพินัยกรรมไว้แต่ไม่ทราบรหัสผ่าน ทรัพย์สินดิจิทัลนั้นจะไม่สามารถนำออกมาใช้งานได้จริง
- สลากออมสิน : มีข้อจำกัดทางกฎหมายเฉพาะตัว บางประเภทไม่สามารถเปลี่ยนชื่อผู้ถือได้ และจำเป็นต้องไถ่ถอนออกมาเป็นเงินสดก่อน การเขียนพินัยกรรมจึงต้องระบุหมายเลขสลากให้ชัดเจน พร้อมระบุเงื่อนไขว่าหากสลากเปลี่ยนสภาพเป็นเงินสดแล้ว ให้ตกเป็นของผู้รับมรดกรายใด เพื่อป้องกันข้อพิพาทว่าจะจัดให้อยู่ในหมวดสลากออมสินหรือหมวดเงินสด
- กรมธรรม์ประกันชีวิต : เงินประกันชีวิตไม่อยู่ในกองมรดกและไม่สามารถระบุในพินัยกรรมได้ เนื่องจากสิทธิในการรับเงินประกันชีวิตเกิดขึ้นหลังจากผู้เอาประกันเสียชีวิตไปแล้ว เงินประกันจะถูกจ่ายตรงให้แก่ ผู้รับประโยชน์ ตามที่ระบุไว้ในเล่มกรมธรรม์เท่านั้น
ทั้งนี้ในแต่ละหมวดทรัพย์สิน สามารถเขียนยกแต่ละหมวด ให้แก่ผู้รับแต่ละคนก็ได้เช่นกัน อาทิ หมวดสังหาริมทรัพย์ให้ นายก. และหมวดอสังหาริมทรัพย์ให้ นายข. เป็นต้น
สำหรับเรื่องหนี้สิน หากผู้เสียชีวิตไม่มีทรัพย์สินเลย หนี้ก็จะหายไป แต่หากผู้เสียชีวิตมีทรัพย์สินอยู่ เจ้าหนี้มีสิทธิบังคับชำระหนี้ได้เฉพาะจากทรัพย์สินในกองมรดกของผู้เสียชีวิตเท่านั้น ไม่มีสิทธิตามไปยึดทรัพย์สินส่วนตัวของทายาท เพื่อชำระหนี้ส่วนที่เหลือ
*ข้อควรระวังที่ทำให้พินัยกรรมวุ่นวาย หรือกลายเป็นโมฆะ
- พินัยกรรมหลายฉบับ : สามารถทำพินัยกรรมฉบับใหม่ได้ตลอดเวลา อัพเดตความต้องการได้เรื่อย ๆ โดยพินัยกรรมฉบับหลังสุดจะยกเลิกข้อความในฉบับก่อนหน้าที่ขัดหรือแย้งกันโดยอัตโนมัติ
- การโพสต์โซเชียลมีเดีย : อาทิ พิมพ์สเตตัสจัดการมรดก หรืออัดคลิปวิดีโอส่งต่อทรัพย์สินลงโซเชียลมีเดีย ไม่ถือเป็นพินัยกรรมที่มีผลบังคับใช้ตามกฎหมาย เพราะไม่ตรงกับรูปแบบที่กำหนด
- แต่หากเป็นการทำ Living Will เพื่อปฏิเสธการรักษาพยาบาลในวาระสุดท้าย เช่น ไม่ต้องการสอดท่อ ไม่ต้องการปั๊มหัวใจ สามารถใช้เป็นหลักฐานแจ้งแก่ญาติและแพทย์ได้
- การใช้ AI เขียนพินัยกรรม : การให้ AI ร่างพินัยกรรมมีความเสี่ยงสูง เนื่องจาก AI มักดึงหลักกฎหมายต่างประเทศมาใช้ ซึ่งไม่ตรงกับกฎหมายไทย ทำให้พินัยกรรมฉบับนั้นไม่สามารถบังคับใช้ได้จริงในศาลไทย
*การส่งต่อธุรกิจครอบครัว (Family Business)
ปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่ตัวเงิน แต่อยู่ที่ความสับสนระหว่างบทบาทในครอบครัวและบทบาทในธุรกิจ ทางออกที่เหมาะสมคือการใช้ ทฤษฎีวงกลม 3 วง เพื่อแยกแยะบทบาท 3 ด้านอย่างชัดเจน ได้แก่
- วงกลมที่ 1 ครอบครัว : สมาชิกครอบครัวทุกคนมีสิทธิได้รับสวัสดิการพื้นฐานของครอบครัว
- วงกลมที่ 2 การบริหาร : สมาชิกที่เข้ามาทำงานในธุรกิจจะได้รับค่าตอบแทนและเงินเดือน
- วงกลมที่ 3 การถือหุ้น : สมาชิกที่เป็นผู้ถือหุ้นจะได้รับเงินปันผลตามสัดส่วนการถือหุ้น
ความยุติธรรมในธุรกิจครอบครัวไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องได้เท่ากัน ต้องมีความชัดเจนตามบทบาทหน้าที่ เช่น ผู้ที่เข้ามาบริหารงานจริงควรได้รับเงินเดือนและผลตอบแทนที่สมเหตุสมผล มากกว่าคนที่นั่งเล่นเกมอยู่บ้าน ไม่ได้เข้ามาช่วยอะไร แต่เป็นสมาชิกครอบครัวเพียงอย่างเดียว ทนายฮัท กล่าว
หากพูดถึงเครื่องมือทางกฎหมายที่นำมาใช้เสริมโครงสร้างธุรกิจครอบครัว มีหลายรูปแบบให้เลือกใช้อย่างเหมาะสม อาทิ
- การจัดตั้งบริษัทโฮลดิ้ง (Holding Company) เพื่อถือครองหุ้นกงสีอย่างเป็นระบบ
- การทำ สัญญาก่อนสมรส เพื่อกำหนดชัดเจนว่าหุ้นในธุรกิจครอบครัวไม่ถือเป็นสินสมรส เพื่อป้องกันไม่ให้หุ้นของครอบครัวรั่วไหลไปสู่บุคคลภายนอกหากเกิดการหย่าร้างหรือเสียชีวิต
- การจัดทำ ธรรมนูญครอบครัว ถือเป็นข้อตกลงร่วมกันของสมาชิกในตระกูล เพื่อกำหนดสายอาชีพ (Career Path), เกณฑ์การเข้ามาทำงาน, และค่าตอบแทนของสมาชิก
สรุปแล้ว การวางแผนมรดกคือ มรณานุสติ อย่างหนึ่ง ทำให้เราระลึกถึงเรื่องความตายอยู่เป็นประจำอย่างมีสติ ให้เราได้วางแผนส่งต่อทรัพย์สินตามต้องการ ดังนั้นการจัดทำพินัยกรรมในวันที่ยังมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ จึงเป็นความความรับผิดชอบครั้งสุดท้าย เพื่อป้องกันไม่ให้คนที่เรารักเกิดความขัดแย้งกันในภายหลัง
โดย ภคมณ สายขุนทด