ทั่วโลกกำลังจับตาการประชุมสุดยอดไตรภาคีครั้งแรกในประวัติศาสตร์ ระหว่างประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ผู้นำสหรัฐฯ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ผู้นำจีน และประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน ผู้นำรัสเซีย ที่นครเซินเจิ้นของจีนในวันที่ 19 พ.ย. นอกรอบการประชุมเอเปค ท่ามกลางความขัดแย้งระหว่างประเทศที่ยังไม่มีทีท่าคลี่คลาย และการแข่งขันชิงอำนาจที่กำลังเปลี่ยนดุลความสัมพันธ์ของมหาอำนาจ
In Focus สัปดาห์นี้ขอชวนผู้อ่านไปส่องวาระและ ไพ่ ในมือของสามผู้นำ ทั้งเป้าหมายและอำนาจต่อรองของแต่ละฝ่ายบนโต๊ะเจรจา เพื่อประเมินว่าการพบกันครั้งประวัติศาสตร์นี้จะเป็นจุดเริ่มต้นของความร่วมมือครั้งใหม่ หรือเป็นเพียงเวทีประชันอิทธิพลของสามมหาอำนาจ
ซัมมิตประวัติศาสตร์ 3 มหาอำนาจ
กระทรวงการต่างประเทศจีนยืนยันว่า การประชุมไตรภาคีครั้งแรกระหว่างทรัมป์ ปูติน และสี มีกำหนดจัดขึ้นในวันพฤหัสบดีที่ 19 พ.ย. เวลา 14.30 น. ตามเวลาท้องถิ่น ณ ที่พำนักของผู้นำจีนในนครเซินเจิ้น ศูนย์กลางเทคโนโลยีทางตอนใต้ของจีน นอกรอบการประชุมสุดยอดความร่วมมือทางเศรษฐกิจเอเชีย-แปซิฟิก หรือ เอเปค (APEC)
เหมา หนิง โฆษกกระทรวงการต่างประเทศจีน แถลงว่า ผู้นำทั้งสามจะหารือเชิงลึกเกี่ยวกับการรักษาสันติภาพโลกและการเสริมสร้างเสถียรภาพเชิงยุทธศาสตร์ในความสัมพันธ์ระหว่างมหาอำนาจ ขณะที่รัฐบาลทรัมป์ระบุว่า การพบปะครั้งนี้เป็นโอกาสให้ผู้นำทั้งสามหารือประเด็นระหว่างประเทศที่มีความเร่งด่วน
ด้านยูริ อูชาคอฟ ที่ปรึกษาด้านนโยบายต่างประเทศของประธานาธิบดีรัสเซีย ระบุว่า การประชุมครั้งนี้มีความสำคัญและมีนัยเชิงสัญลักษณ์อย่างมาก เพราะทั้งสามฝ่ายเห็นพ้องให้ยึดเจตนารมณ์แห่งความเข้าใจอันดีและความเป็นพันธมิตรในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นพื้นฐานของการหารือ
ภาพผู้นำ 3 มหาอำนาจนั่งร่วมโต๊ะครั้งนี้ยังทำให้ผู้สังเกตการณ์บางส่วนย้อนนึกถึงการประชุมยัลตาในแคว้นไครเมียเมื่อปี 2488 ซึ่งโจเซฟ สตาลิน วินสตัน เชอร์ชิลล์ และแฟรงคลิน ดี. รูสเวลต์ ผู้นำสหภาพโซเวียต อังกฤษ และสหรัฐฯ ในขณะนั้น ร่วมกันกำหนดระเบียบโลกหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 และแบ่งเขตอิทธิพลระหว่างฝ่ายตะวันตกกับฝ่ายตะวันออก
ทรัมป์เสนอถกลดอาวุธนิวเคลียร์ อยากดึงจีนร่วมวง
แม้จีนยังไม่เปิดเผยวาระการหารืออย่างเป็นทางการ แต่ทำเนียบขาวส่งสัญญาณชัดว่าทรัมป์จะหยิบยกประเด็นการลดอาวุธนิวเคลียร์ขึ้นหารือกับผู้นำจีนและรัสเซีย
โอลิเวีย เวลส์ โฆษกทำเนียบขาว ระบุว่า ทรัมป์แสดงจุดยืนอย่างชัดเจนว่าต้องการหารือเรื่องการลดอาวุธนิวเคลียร์ทั่วโลก เนื่องจากมองว่าการแพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์เป็นอันตรายอย่างยิ่ง ก่อนหน้านี้ทรัมป์เคยกล่าวว่าต้องการข้อตกลงฉบับใหม่ที่ทันสมัยและมีประสิทธิภาพขึ้น โดยให้จีนเข้าร่วมด้วย
ประเด็นนี้เร่งด่วนขึ้นหลังสนธิสัญญาการลดอาวุธทางยุทธศาสตร์ (New START) ระหว่างสหรัฐฯ กับรัสเซียหมดอายุลงเมื่อเดือน ก.พ. ที่ผ่านมา ส่งผลให้สองประเทศซึ่งต่างถือครองหัวรบราว 5,000 ลูก ไม่มีข้อจำกัดตามสนธิสัญญาในการสะสมอาวุธนิวเคลียร์เป็นครั้งแรกในรอบกว่า 50 ปี
ข้อเสนอของทรัมป์ไม่เป็นที่พอใจของจีน ซึ่งกำลังขยายคลังแสงและมีหัวรบมากกว่า 600 ลูก จีนมองว่าสหรัฐฯ และรัสเซียควรเจรจากันเอง เพราะจีนไม่ได้มีส่วนกำหนดเงื่อนไขตั้งแต่ต้น สอดคล้องกับความเห็นของเดวิด โรช นักยุทธศาสตร์จากควอนตัม สแตรทิจี ที่มองว่าจีนจะไม่สนใจร่วมเจรจาจนกว่าจะมีศักยภาพนิวเคลียร์ทัดเทียมสหรัฐฯ ซึ่งอาจใช้เวลาอีกราว 10 ปี
ด้านอันโตนิโอ กูเตอร์เรส เลขาธิการสหประชาชาติ (UN) ประกาศว่า UN พร้อมสนับสนุนความพยายามลดอาวุธนิวเคลียร์ที่อาจเกิดขึ้นจากซัมมิตครั้งนี้ แม้ยังไม่แน่นอนว่าการหารือจะได้ข้อสรุปหรือไม่
ทรัมป์-ปูตินหนุนคุยปมยูเครน สีไม่อยากเอี่ยว
หากนิวเคลียร์เป็นวาระที่ทรัมป์ผลักดัน ยูเครนก็เป็นวาระของปูติน หนังสือพิมพ์วอลล์สตรีทเจอร์นัลรายงานว่า ปูตินเป็นฝ่ายเสนอให้จัดการประชุมสามฝ่ายครั้งนี้ เพื่อหารือแนวทางยุติสงครามที่ยืดเยื้อมากว่า 4 ปี
อูชาคอฟระบุว่า การประชุมที่เซินเจิ้นจะเป็นอีกเวทีหนึ่งในการสานต่อความพยายามทางการทูต เพื่อผลักดันข้อตกลงยุติสงครามผ่านการเจรจา
ฝั่งสหรัฐฯ แม้ก่อนหน้านี้เจ้าหน้าที่กล่าวว่าทรัมป์จะไม่ยกเรื่องยูเครนขึ้นหารือ แต่ทรัมป์กลับบอกผู้สื่อข่าวที่ทำเนียบขาวเมื่อเช้าวันจันทร์ (16 พ.ย.) ก่อนออกเดินทางเยือนเอเชียว่า เราจะหารือกันในเรื่องที่ผมชื่นชอบที่สุด นั่นคือยูเครน พร้อมระบุว่ารัสเซียสูญเสียทหาร 25,000 นายต่อเดือน
ขณะที่จีนส่งสัญญาณไม่ต้องการเข้าไปมีส่วนร่วมในการหารือเรื่องยูเครน เพราะมองว่าเป็นความขัดแย้งในยุโรป ฟรังก์-วัลเทอร์ ชไตน์ไมเออร์ ประธานาธิบดีเยอรมนีเปิดเผยว่า ระหว่างเยือนจีนเมื่อเดือนที่ผ่านมา สีแสดงความไม่พอใจเมื่อถูกถามว่าการประชุมสามฝ่ายจะหยิบยกเรื่องยูเครนขึ้นหารือหรือไม่ พร้อมย้ำว่ายุโรปต้องมีส่วนร่วมในการเจรจาด้วย
อิหร่าน โจทย์ที่ทรัมป์ต้องขอแรงจีน
เจ้าหน้าที่ระดับสูงของสหรัฐฯ เปิดเผยว่า ทรัมป์จะยกเรื่องสงครามอิหร่านขึ้นหารือกับสองผู้นำด้วย เพราะทั้งรัสเซียและจีนมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับอิหร่าน แม้การโจมตีเต็มรูปแบบจะยุติลงแล้ว แต่สถานการณ์ยังไม่มีทีท่าคลี่คลาย
สงครามที่ยืดเยื้อมานานกว่า 10 เดือนส่งผลกระทบอย่างหนักต่อการขนส่งพลังงาน โดยเฉพาะหลังอิหร่านปิดช่องแคบฮอร์มุซ จนราคาน้ำมันและก๊าซธรรมชาติผันผวน ขณะที่เรือพาณิชย์ยังเผชิญการโจมตีและทุ่นระเบิดทางทะเล
จีนเป็นฝ่ายที่ได้รับผลกระทบโดยตรง เพราะก่อนเกิดสงคราม น้ำมันดิบราว 1 ใน 3 ที่จีนนำเข้าต้องขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซ สงครามยังบั่นทอนความต้องการสินค้าส่งออกของจีน รัฐบาลจีนจึงพยายามผลักดันให้สหรัฐฯ และอิหร่านยุติสงครามมาโดยตลอด
ในทางกลับกัน รัสเซียได้ประโยชน์จากสถานการณ์เดียวกัน ทั้งจากราคาพลังงานที่สูงขึ้น และจากการที่สหรัฐฯ ต้องผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรบางส่วนเพื่อรับมือภาวะอุปทานพลังงานตึงตัว โดยเฉพาะน้ำมันดีเซล
ศึกชิป AI โจทย์ใหญ่บนโต๊ะทรัมป์-สี
นอกเหนือจากวาระสามฝ่าย ทรัมป์แย้มว่าอาจยกข้อกล่าวหาเรื่องสายลับจีนที่พัวพันกับเจนเซน หวง อดีตซีอีโอของอินวิเดีย (Nvidia) ผู้ผลิตชิปรายใหญ่ของสหรัฐฯ ขึ้นหารือในการพบกับสีแบบตัวต่อตัว
เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา หวงลาออกจากตำแหน่งซีอีโอ หลังยอมรับว่ามีความสัมพันธ์เชิงชู้สาวกับอลิซ หวง อดีตผู้บริหารของเมกะสปีด (Megaspeed) ผู้ให้บริการคลาวด์และโครงสร้างพื้นฐาน AI ในสิงคโปร์ อลิซถูกหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ กล่าวหาว่าเป็นสายลับของรัฐบาลจีน ขณะที่จีนปฏิเสธว่าไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้อง
กรณีดังกล่าวยิ่งเพิ่มความอ่อนไหวให้การแข่งขันด้าน AI ระหว่างสองประเทศ ซึ่งทรัมป์ย้ำมาตลอดว่า สหรัฐฯ ต้องรักษาความเป็นผู้นำ และเตือนถึงผลกระทบร้ายแรงหากจีนเป็นฝ่ายชนะ
ล่าสุด กระทรวงพาณิชย์สหรัฐฯ ได้เผยแพร่กฎระเบียบใหม่ว่าด้วยการควบคุมการเข้าถึงชิป AI ขั้นสูง เพื่อป้องกันไม่ให้บริษัทจีนเช่าใช้ชิปของอินวิเดียผ่านผู้ให้บริการนอกสหรัฐฯ หรือจัดหาหน่วยประมวลผลผ่าน 4 ชาติอาเซียน ได้แก่ มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย และไทย รวมถึงบราซิล
ด้านจีนขู่จะใช้มาตรการตอบโต้ทันที หากสหรัฐฯ เดินหน้าจำกัดการเข้าถึงชิปประสิทธิภาพสูงผ่านบริการคลาวด์ พร้อมเรียกร้องให้รัฐบาลทรัมป์แก้ไขความขัดแย้งผ่านการเจรจาและความร่วมมือแทน
จับตาสะสางปมการค้าจีน-สหรัฐฯ
นอกจากศึกชิป AI การพบกันครั้งนี้ยังเป็นโอกาสให้ทรัมป์และสีสะสางเรื่องการค้าทวิภาคี โดยเฉพาะข้อตกลงพักรบทางการค้าซึ่งมีกำหนดสิ้นสุดในเดือนม.ค. 2570 แม้นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่คาดว่าทั้งสองฝ่ายจะขยายเวลาข้อตกลงออกไป แต่ยังเห็นต่างกันว่า การพบกันครั้งนี้จะนำไปสู่การวางกรอบความร่วมมือทางการค้าระยะยาว หรือเพียงประคองข้อตกลงเดิมไว้
คาร์ลอส คาซาโนวา นักเศรษฐศาสตร์อาวุโสด้านเอเชียจากธนาคาร UBP มองว่า นอกจากต่ออายุพักรบ ผู้นำทั้งสองอาจหารือแนวทางวางกรอบความร่วมมือระยะยาวเพื่อปรับสมดุลการค้า เนื่องจากสหรัฐฯ ยังขาดดุลการค้ากับจีนในระดับสูง การลดการขาดดุลจึงยังเป็นเป้าหมายสำคัญของรัฐบาลทรัมป์
อย่างไรก็ตาม แพทริเซีย เอ็ม. คิม นักวิชาการอาวุโสจากสถาบันบรูกกิงส์มองว่า ผู้นำทั้งสองไม่ได้ต้องการขยายกรอบการหารือมากนัก เพราะต่างมีแรงจูงใจที่จะรักษาข้อตกลงพักรบที่มีอยู่ต่อไป แพทริเซีย คิม คาดว่าในอีก 2 ปีข้างหน้า ความสัมพันธ์สหรัฐฯ-จีนจะไม่ตึงเครียดจนควบคุมไม่ได้ แต่ก็จะไม่ดีขึ้นอย่างก้าวกระโดด และยังคงเป็นความสัมพันธ์ที่ประคองกันด้วยผลประโยชน์ต่างตอบแทนและการเจรจาต่อรอง ดังที่เห็นในปัจจุบัน
ส่วนเจีย ฮุย ตี นักวิเคราะห์อาวุโสด้านนโยบายการค้าจากมูลนิธิฮินริช ระบุว่า ผู้นำทั้งสองมีกำหนดพบกันอีกครั้งในการประชุมสุดยอด G20 ที่เมืองไมอามีของสหรัฐฯ ในเดือนธ.ค. จึงยังมีโอกาสเลื่อนประเด็นที่ขัดแย้งสูงออกไปหารือในการประชุมครั้งนั้น พร้อมขยายเวลาข้อตกลงพักรบทางการค้าออกไปอีก
ลุ้น คิม จองอึน โผล่เซินเจิ้น
อีกเรื่องที่น่าจับตานอกเหนือจากวาระบนโต๊ะเจรจา คือโอกาสที่ คิม จองอึน ผู้นำเกาหลีเหนือ จะปรากฏตัวที่เซินเจิ้น หลังทรัมป์เปรยว่าอาจได้พบกับคิม
เราอาจจะได้พบกับคิม จองอึน ด้วย ซึ่งก็น่าจะเป็นเรื่องที่ดี ทรัมป์กล่าว พร้อมเสริมว่า เขาอาจจะมา ผมเองก็ไม่แน่ใจ เรื่องนี้ขึ้นอยู่กับประธานาธิบดีสี
ขณะเดียวกัน รัสเซียก็ไม่ปิดโอกาสที่ปูตินจะพบกับคิมเช่นกัน ดมิทรี เพสคอฟ โฆษกทำเนียบเครมลิน ระบุว่า ปูตินอาจพบหารือกับคิม หากคิมเดินทางมาร่วมการประชุมเอเปค
รัสเซียและเกาหลีเหนือกระชับความสัมพันธ์ทางทหารและการเมืองอย่างต่อเนื่องในช่วงที่ผ่านมา ยูเครนและเกาหลีใต้ประเมินว่า เกาหลีเหนือส่งทหารราว 14,000-15,000 นายไปช่วยรัสเซียรบในยูเครน ส่วนใหญ่ประจำการในแคว้นเคิร์สก์ เพื่อช่วยกองทัพรัสเซียขับไล่ทหารยูเครนที่รุกเข้าไปในพื้นที่
นักวิเคราะห์คาดซัมมิตไร้ผลเป็นรูปธรรม
นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่มองว่า การประชุมไตรภาคีครั้งนี้ไม่น่าจะนำไปสู่ข้อตกลงที่เป็นรูปธรรม เพราะผู้นำทั้งสามต่างมีจุดยืนและวาระของตัวเอง และต้องการใช้เวทีนี้เสริมสถานะของประเทศบนเวทีโลกเป็นหลัก การประชุมจึงอาจจบลงด้วยภาพประวัติศาสตร์ มากกว่าข้อตกลงที่เปลี่ยนสถานการณ์โลกได้จริง
จาง หลุน ศาสตราจารย์จากมหาวิทยาลัย CY Cergy Paris ของฝรั่งเศสมองว่า ทรัมป์มาประชุมครั้งนี้ท่ามกลางแรงกดดันทั้งในและต่างประเทศ หลังพรรครีพับลิกันพ่ายแพ้อย่างหนักในการเลือกตั้งกลางเทอม ขณะที่ความสัมพันธ์กับชาติพันธมิตรที่ถดถอยและสงครามอิหร่านได้บั่นทอนอำนาจต่อรองของสหรัฐฯ กับจีน ทรัมป์จึงยิ่งต้องการผลงานทางการทูตและความร่วมมือจากสีในประเด็นสำคัญ
ไซมอน เมบอน ศาสตราจารย์ด้านการเมืองระหว่างประเทศจากมหาวิทยาลัยแลงคาสเตอร์ของอังกฤษคาดว่า การประชุมจะเต็มไปด้วยภาพการจับมือและถ้อยแถลงใหญ่โตของทรัมป์ ซึ่งสะท้อนความต้องการวางภาพตัวเองเป็นรัฐบุรุษระดับโลก มากกว่าผู้สร้างสันติภาพ
ฝั่งปูติน นักวิเคราะห์มองว่า ซัมมิตครั้งนี้เป็นเวทีแสดงบทบาทของรัสเซียบนเวทีโลก พร้อมเบี่ยงความสนใจออกจากสงครามยูเครน อเล็กซานเดอร์ บราเตอร์สกี นักข่าวและนักวิเคราะห์การเมืองในกรุงมอสโก ชี้ว่าการประชุมจะทำให้ปูตินได้ภาพของผู้นำที่โดดเด่นในหมู่มหาอำนาจ ซึ่งใช้แสดงต่อคนในประเทศได้ว่ารัสเซียยังมีอิทธิพลต่อโครงสร้างความมั่นคงของยุโรป
ขณะที่หยุน ซุน ผู้อำนวยการโครงการจีนศึกษาแห่งสถาบันสติมสัน มองว่า รัสเซียต้องการสร้างภาพว่า สหรัฐฯ พร้อมนั่งโต๊ะเจรจากับรัสเซีย ซึ่งอาจบั่นทอนความเชื่อมั่นของยุโรปและยูเครนที่มีต่อสหรัฐฯ
ส่วนสีในฐานะเจ้าภาพนั้น อลิตเซีย บาคุลสกา นักวิจัยนโยบายจากสภายุโรปว่าด้วยความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ (ECFR) เชื่อว่า จีนต้องการแสดงให้เห็นว่าสามารถดึงมหาอำนาจมาร่วมโต๊ะ และเป็นตัวกลางการเจรจาระดับโลกได้ ซึ่งสอดคล้องกับมุมมองของโรชที่ว่า ซัมมิตครั้งนี้แทบจะเป็นเวทีถ่ายภาพเต็มร้อย ซึ่งช่วยยกสถานะของจีนบนเวทีโลก ในจังหวะที่สถานะทางการเมืองของทรัมป์กำลังถดถอย
ทรัมป์ต้องการผลงาน ปูตินต้องการการยอมรับ และสีต้องการยกสถานะของจีน ซัมมิตเซินเจิ้นจึงอาจไม่ใช่จุดเริ่มต้นของความร่วมมือครั้งใหม่ หากแต่เป็นภาพสะท้อนรอยร้าวของระเบียบโลกที่ยังไม่มีใครประสานได้ อย่างไรก็ดี ไม่ว่าผลลัพธ์บนโต๊ะเจรจาจะออกมาอย่างไร ทั้งการสะสมอาวุธนิวเคลียร์ สงครามสองสมรภูมิ และศึกชิป AI จะยังส่งแรงสั่นสะเทือนไปถึงเศรษฐกิจและความมั่นคงของโลกต่อไป
โดย วรวิชญ์ สิทธิวัง/กัลยาณี ชีวะพานิช