KKP Research เตือนวิกฤตเอลนีโญรุนแรงลากยาวถึงปี 70 ผนวกปริมาณน้ำใช้การได้ในเขื่อนหลักภาคเหนือและอีสานลดต่ำกว่า 50% เสี่ยงฉุดรายได้ภาคเกษตรไทยพลิกหดตัว 1-5% และอาจดิ่งลึกถึง 15-20% หากแล้งหนักซ้ำรอยปี 57-59
KKP Research ภายใต้กลุ่มธุรกิจการเงินเกียรตินาคินภัทร (KKP) ประเมินว่า ปรากฏการณ์เอลนีโญที่รุนแรงและยืดเยื้อ ผนวกกับระดับน้ำใช้การได้ในเขื่อนภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่ลดลงจากปีก่อนอย่างมีนัยสำคัญ จนเหลือต่ำกว่าระดับ 50% กำลังสร้างความเสี่ยงให้กับภาคเกษตรไทยในปี 70 อย่างเต็มรูปแบบ โดยแม้เหตุการณ์น้ำท่วมในภาคกลางปีนี้จะทำให้ภาพรวมดูเหมือนมีน้ำมาก แต่ปริมาณฝนโดยรวมยังต่ำกว่าทั้งค่าเฉลี่ยและปีที่ผ่านมาอยู่
ดังนั้น ปรากฏการณ์เอลนีโญในปี 70 อาจทำให้รายได้ภาคเกษตรไทยพลิกจากที่เติบโต 8.8% ในปี 69 กลับมาหดตัว 1-5% ตามค่าเฉลี่ยในอดีต และเสี่ยงหดตัวลึกถึง 15-20% หากภัยแล้งรุนแรงเทียบเท่าปี 57-59
โดยกลุ่มที่เปราะบางที่สุด คือเกษตรกรนอกเขตชลประทาน ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และชาวนาที่พึ่งพารายได้จากข้าวนาปรังในภาคกลาง ซึ่งการหดตัวของรายได้ จะส่งผลกระทบต่อเนื่องไปยังการบริโภคในต่างจังหวัด ความสามารถในการชำระหนี้ และภาพรวมเศรษฐกิจไทยในปี 70 จึงแนะภาครัฐเร่งวางแผนบริหารจัดการน้ำตั้งแต่ฤดูเพาะปลูกข้าวนาปรัง 69/70 ควบคู่กับมาตรการช่วยเหลือที่ตรงเป้าหมาย
*ส่อง 2 ปัจจัยลบพลิกเกมในปี 70
ในปี 69 ภาคเกษตรไทยยังได้รับผลกระทบในวงจำกัด เนื่องจากเอลนีโญเริ่มก่อตัวช่วงฤดูฝนและมีปริมาณน้ำสำรองในเขื่อนใกล้ระดับสูงสุดในรอบทศวรรษ ส่งผลให้ผลผลิตยังขยายตัวได้ประมาณ 1.2% ขณะที่ราคาสินค้าเกษตรปรับขึ้น 7.5% จากภาวะอุปทานโลกตึงตัว หนุนให้รายได้ภาคเกษตรยังเติบโตได้ 8.8%
อย่างไรก็ตาม ปัจจัยบวกดังกล่าวกำลังพลิกกลับเป็น 2 ปัจจัยลบสำคัญในปี 70 ได้แก่
1. เอลนีโญรุนแรงและลากยาวกว่าคาด: องค์การบริหารมหาสมุทรและชั้นบรรยากาศแห่งชาติสหรัฐฯ (NOAA) ประเมินว่าเอลนีโญมีโอกาสอยู่ในระดับรุนแรงถึงรุนแรงมากต่อเนื่องจนถึงเดือน ก.พ. 70 ก่อนทยอยลดระดับสู่ภาวะปกติในช่วงกลางปี โดยการประมาณการล่าสุดในเดือน ต.ค. ยังระบุถึงความเสี่ยงที่รอบนี้จะรุนแรงในระดับ เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ ซึ่งเพิ่มโอกาสที่ฤดูฝนไทยปี 70 จะมาช้าหรือทิ้งช่วงนาน
2. น้ำใช้การได้ในเขื่อนต่ำกว่าปีก่อนมาก: แม้ตัวเลขปริมาณน้ำในเขื่อนภาพรวมอาจดูอยู่ในระดับดีจากฝนท้ายฤดูในภาคกลาง แต่ส่วนใหญ่เป็นมวลน้ำจากสถานการณ์น้ำท่วมที่ต้องทยอยระบายออก ขณะที่น้ำใช้การได้จริงในเขื่อนเก็บน้ำสำคัญกลับลดลงมาก โดยเขื่อนภาคเหนือเหลือเพียง 48.8% (จาก 71.6% ในปีก่อนหน้า) และภาคตะวันออกเฉียงเหนือเหลือเพียง 46.1% (จาก 69.6% ในปีก่อนหน้า)
นอกจากนี้ ลำดับความสำคัญของการจัดสรรน้ำจะกลับมาเป็นแรงกดดันอีกครั้ง เนื่องจากน้ำต้นทุนต้องถูกจัดสรรเพื่อการอุปโภคบริโภค การรักษาระบบนิเวศ และภาคอุตสาหกรรมก่อนภาคเกษตรกรรม ซึ่งการขยายตัวของอุตสาหกรรมที่ใช้น้ำปริมาณมากอย่าง Data Center อาจเพิ่มแรงกดดันต่อภาคเกษตร หากขาดการกำกับดูแลที่เหมาะสม
*จับตาผลผลิตเกษตรทยอยเจอผลกระทบ 3 ระลอก
ภายใต้เงื่อนไขน้ำต้นทุนที่ต้องใช้ยาวนานขึ้นหากเกิดฝนทิ้งช่วง KKP Research ประเมินว่า ผลผลิตเกษตรจะทยอยได้รับผลกระทบเป็น 3 ระลอก ดังนี้
1. ระลอกแรก-ข้าวนาปรัง (ภาคกลาง): พืชที่พึ่งพาน้ำชลประทานเกือบทั้งหมด จะได้รับผลกระทบเร็วที่สุดในฤดูนาปรัง 69/70 จากการจำกัดพื้นที่เพาะปลูกและการงดทำนาปรังรอบสอง
2. ระลอกสอง-พืชไร่พึ่งพาน้ำฝน (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ): ได้แก่ มันสำปะหลัง อ้อย และข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ซึ่งจะได้รับความเสียหายหากฝนต้นฤดูปี 70 ทิ้งช่วง
3. ระลอกสาม-พืชไม้ยืนต้น: ได้แก่ ปาล์มน้ำมันและยางพารา แม้ไม่กระทบในทันที แต่ความร้อนและภัยแล้งสะสมจะชะลอการเจริญเติบโต ทำให้ต้องใช้เวลานานขึ้นกว่าจะเก็บเกี่ยวผลผลิตได้
ด้านราคาสินค้าเกษตร แม้เอลนีโญระดับรุนแรงจะกระทบผู้ผลิตรายใหญ่ในเอเชียและพยุงราคาสินค้าเกษตรโลกให้อยู่ในระดับสูงต่อเนื่อง แต่สำหรับ ข้าว ซึ่งเป็นสินค้าเกษตรหลักของไทย โอกาสที่จะเห็นราคาพุ่งแรงเหมือนปี 66 (ช่วงที่อินเดียจำกัดการส่งออก) มีค่อนข้างจำกัด เนื่องจากปัจจุบันปริมาณข้าวสำรองของอินเดียและผู้ส่งออกหลักอื่น ๆ กลับมาอยู่ในระดับสูงสุดเป็นประวัติการณ์
จากการประเมินเบื้องต้นของ KKP Research หากภัยแล้งรุนแรงเทียบเคียงปี 57-59 ที่ผลผลิตหดตัว 19% ขณะที่ราคาสินค้าเกษตรปรับขึ้นได้เพียง 0-4% จะฉุดให้รายได้ภาคเกษตรหดตัวสูงถึง 15-20% ในปี 70 แต่หากผลผลิตหดตัวราว 5% ตามค่าเฉลี่ยช่วงปี 48-68 รายได้ภาคเกษตรจะหดตัวราว 1-5%
*ข้อเสนอระยะสั้น-ระยะยาว เชิงนโยบายรับมือภัยแล้ง
สำหรับข้อเสนอแนวทางรับมือเชิงนโยบายในระยะสั้น 3 ประการ ได้แก่
1. บริหารจัดการน้ำอย่างเข้มงวดและสื่อสารล่วงหน้า: แจ้งเกษตรกรตั้งแต่เนิ่นๆ เรื่องการงดทำนาปรังรอบสองและการกันน้ำสำรองรับช่วงฝนทิ้งช่วง ควบคู่กับมาตรการชดเชยที่สมเหตุสมผล
2. ปรับเปลี่ยนชนิดพืช: ส่งเสริมการปลูกพืชใช้น้ำน้อยและพันธุ์อายุสั้นในพื้นที่เสี่ยง
3. เปลี่ยนมาตรการช่วยเหลือให้ตรงเป้า: เน้นช่วยเหลือเกษตรกรที่ผลผลิตเสียหายจริง เช่น การขยายระบบประกันภัยพืชผล แทนมาตรการพยุงราคาแบบหว่านแหที่มีต้นทุนสูงและได้ผลน้อยในภาวะที่ราคาสินค้าเกษตรอยู่ในระดับสูงอยู่แล้ว
ส่วนในระยะยาว ภาครัฐควรเร่งลงทุนขยายระบบชลประทาน โดยเฉพาะในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ควบคู่กับการยกระดับผลิตภาพและผลผลิตต่อไร่ เพื่อสร้างเสถียรภาพด้านรายได้ให้เกษตรกรและเสริมความมั่นคงทางอาหารของไทยรับมือสภาพภูมิอากาศที่แปรปรวนในอนาคต
โดย ปภัสสร องค์พิเชฐเมธา/รัชดา คงขุนเทียน